گفت گوی مجله ی ادبی (فصل قلم) با من / منتشر شده در خبرگزاری ایسنا و پایگاه های خبری...

من کتابی پژوهشی به نام «فرهنگ داستان نویسان کرمانشاه (صد سال داستان نویسی در کرمانشاهان)» دارم که تألیف آن را از سال ۸۵ شروع کردم و فاز اول آن هم در سال 90 به پایان رسیده است. در حین انجام این کتاب، با عنایت به وجوه مشترک فرهنگی، نیم نگاهی هم به ادبیات داستانی ایلام و کردستان داشتم؛ اما چون از نظر جغرافیایی از ماهیت اصلی کتاب دور بودند، تنها به مطالعه و خوانش تاریخ ادبیات داستانی این دو استان پرداختم.

با این وجود تحلیلتان چیست؟
ادبیات داستانی ایلام در مقایسه با ادبیات داستانی استانهای دیگر خیلی جوان، کمسابقه و از قدمت کمتری برخوردار است. اگر طلوع جدی و رسمی داستان ایلام را به انتشار مجموعه داستانهایی از «خداداد ابراهیمی» نویسنده و روزنامهنگار، «محمدعلی قاسمی» نویسنده و شاعر، تک داستانهایی از «نعمت داوودیان» و... در ابتدای دههی هفتاد بدانیم، متوجه میشویم که سابقهی ادبیات داستانی ایلام به سه دهه تجربه نمیرسد؛ اما هر چه که هست، چراغافروزی ادبیات داستانی استان ایلام در دههی هفتاد رخ داده است. در ادبیات ایلام، شعرهای آیینی و پایداری، با حضور چهرههایی مؤثر و پرتلاش، از رشد و بالندگی خوبی برخوردار بوده است. با عنایت به شرایط اعتقادی و اقلیمی و بافت فرهنگی، رشد شعر ایلام در مقایسه با داستان قابل قبول است، اما داستان ایلام از بالندگی مناسبی برخوردار نیست. البته برخی از ادارات و نهادهای دولتی همچون حوزه هنری، فرهنگ و ارشاد اسلامی، بسیج هنرمندان و بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، با راهاندازی انجمنها و کارگاههای تخصصی داستان و گاه انتشار مجموعه داستانهایی از اعضا، دعوت از نویسندگان و برگزاری کارگاههای داستاننویسی، حرکتهایی رو به جلو داشتهاند، اما اینها کافی نیست.

اگر کافی نیست، پیشنهاد شما چیست؟
می توان از پتانسیل جنگ و دفاع مقدس در استان برای آفرینش آثار فاخر و درشتاندیشهی داستان کوتاه و رمان استفاده کرد. جنگ در استان ایلام، همچون استانهای دیگر، مقولهی بسیار مهم و مؤثری برای آفرینش و خلق داستان کوتاه و رمان است و در اینباره محمدعلی قاسمی و «حسین شکربیگی» تلاشهای مقدور با نگاهی به کسب تجربههای تازه در فضای تکنیکی و روایت داشتهاند؛ که قاسمی با پشتوانهی تجربی و سابقهی بیشتر، نقش پررنگتری دارد. برخی از داستانهای «حشمت الله کرمی نژاد»، «علی خانمرادی»، «یاسر بابایی» و چند نویسندهی جوان دیگر به ادبیات داستانی ایلام رونق بخشیده اند.

مشخصاً پیشنهاد شما برای رونق بیشتر ادبیات داستانی چیست؟
رشد و بالندگی داستان در استان به برنامهریزی بلندمدت و هدفمند نیاز دارد و داشتن طرحها و ایدههای خلاقه، برنامهریزی دقیق و ارائه ی آموزش های صحیح روزآمد، مدیریت کارگاهها و محافل داستانی بدون وابستگی و با برنامه، انتشار علمی و اصولی در قالب کتاب و مشارکت در جشنوارهها و فراخوانهای داستان کوتاه و برخی کارهای دیگر، می تواند بر پیشرفت داستان استان مؤثر واقع شود. آنچه که میبایست به آن توجه کرد، پرهیز از شخصیتسازی های کاذب در استان است.

لطفاً بیشتر توضیح دهید.
گاه مشاهده می شود که در معرفی چهرههای جوان ادبیات داستانی به جامعهی مخاطب، اغراقهایی بیشمار و بیپشتوانه اتفاق میافتد و آسیب و آفت این نوع رفتارهای موقت و گذرا و کوتاه، از رشد و بالندگی داستان استان میکاهد. نباید به این داشتههای اندک دل خوش کرد.

شما از ظرفیت بالای دفاع مقدس در استان ایلام برای آفرینش داستانهای خوب و جذاب گفتید. آثار منتشره در این حوزه را چگونه ارزیابی میکنید؟
با عنایت به نوع نیاز مخاطبان و ترکیب ادبیات پایداری با فضاهای مجازی، این روزها شاهد انتشار آثار داستانی زیادی از سوی داستاننویسان جوان و جویای نام هستیم که کتابها و آثاری را منتشر کردهاند. انتشار کتاب خوب و پرمحتوا فضیلت ارجمندی است. من بیشتر این کتابها را خواندهام و متأسفانه باید بگویم از قابلیتهای ادبی و زیبایی و التذاذی دور و گاه کمبهره اند. پردازش به مفاهیم ادبیات عامهپسند و سطحی و گاه خاطرهنگاری ساده از جنگ با رعایت حداقلی عناصر داستانی، بازنویسی ساده و غیرخلاقه از آثار و ادبیات فولکلور به عنوان منابعی شفاهی و در دسترس، به زبانی ساده و ضعیف، نمیتواند جریان کند ادبیات داستانی استان ایلام را رونق بخشد و بر اعتلا و بالندگی آن بیفزاید. داستان ایلام، به پدیده و چهرهای تازه و ممتاز و خلاق و بدون وابستگی احتیاج دارد تا بتواند برخی از قابلیتها و تواناییهای پنهان در استان را شناسایی و معرفی کرده، موج نو و نگاه تازه به ادبیات داستانی ایلام به وجود بیاورد و البته می توان امیدوار بود که این اتفاق مبارک روزی رخ بدهد.

وجود نشریات تخصصی ادبی در استان ایلام را چگونه ارزیابی میکنید؟
انتشار نشریات ادبی در ایران، همواره دچار فراز و فرودهای بیشماری بوده و کمتر به حسن فرجام و غایت رسیدهاند و برای ماندگاری مجلات تخصصی ادبی که فعلاً حضور دارند و منتشر می شوند میبایستی اسپند دود کرد و دعای رفع زخم چشم خواند! زیرا در بهترین حالات، نشریات ادبی، با گذار از موانعی که پیشرو دارند، عمرشان در توزیع و گسترهی ملی اندک است و مجلاتی هم که ماندهاند شاید هنوز به 30 سال انتشار مداوم نرسیده باشند. اما در استانهای غرب کشور و منحصراً ایلام، عدم وجود نشریهای تخصصی در جامعهی مطبوعاتی و رسانهای ایلام که بدون وابستگیهای معمول بتواند ادبیات داستانی استان را رونق بخشد، وجود ندارد و اگر هم هست من بیاطلاعم!
داشتن یک مجلهی حرفهای و تخصصی با احتساب تمرکز بر ادبیات داستانی، چیزی شبیه خیال و محال خواهد بود. البته مجلات «ادبیات داستانی»، «داستان» و برخی نشریات دیگر، در روشنی این مسیر تلاش داشتهاند. با عنایت به وضعیت نشریات محلی استان ایلام که حال خوشی ندارند و به داروهای مسکن و تقویتی بسیار نیاز دارند، نمیتوان به این مسأله امید بست که مجلهای تخصصی منتشر شود. در نشریات استانی معمولاً صفحات ادبی، دولتهای مستعجلند و گاه در محاق فراموشی در زیر هجوم رپُرتاژها، آگهیها و اخبار اینترنتی گم و دفن میشوند! و کسی هم نگران نمیشود!

البته یکی از صفحات ادبی ثابت در هفتهنامه پیک ایلام، قدمت انتشار خوبی دارد.
بله. همینطور است. بیانصافی نباشد که صفحهی ادبی «رنگین کمان» در هفتهنامهی «پیک ایلام» به مدد انتشار منظم این هفتهنامه، صفحهای ثابت است و تلاش «محمدرضا رستمپور» در این عرصه قابل قبول است؛ هر چند این صفحه طی این سالها دچار آسیبهای محتوایی هم شده که جای تحلیل و ارائهی راهکار دارد.

با توجه به اشراف شما، آیا مشکل عدم انتشار مجلات ادبی تخصصی در استانهای همجوار هم وجود دارد؟
آنها به نسبت بهتر از ایلام در این زمینه کار کردهاند. سالها پیش ماهنامهی «بهارستان» به عنوان مجلهای صرفاٌ ادبی در استان کرمانشاه منتشر شد. در استان لرستان هم مجلهی ادبی «درگاه» و نشریهی «هیرو» در استان کردستان نسبت به ایلام وضعیتی بهتر دارند. در این مجلات که معمولاً به صورت فصلنامه منتشر میشوند، جریان و اتفاقهایی ادبی رخ می دهد و آثار ادبی را منتشر میکنند.
البته فصلنامهی بسیار جوان و دانشگاهی شما، «فصل قلم» که به همت آقای بابایی فعلاً سه شماره از آن منتشر شده، میتواند نوید روزهای خوب و آبرومندی برای ارتقاء و بالندگی ادبی استان باشد. هرچند که نشریات دانشجویی بنا به شرایط حقوقی و قانونی، دارای محدودیتهایی متعدد هستند اما میتوان به شعلهی چراغ این نشریات امید بست که سرآغازی جدی برای فعالیت تخصصی و حرفهای ادبی فارغ از زیرعنوان اداری و دولتی بودن باشند. مدیر محترم این فصلنامه از تجارب مکسوب خود و بهرهگیری از خردجمعی و دانش تخصصی اهالی قلم و رسانه، نشریهای حقیقی منتشر و مدیریت نماید. جدیت و تخصصگرایی و تمرکز بر انتشار آثار درشتاندیشه و از همه مهمتر تأمین منابع مالی و درآمدی، میتواند فصل قلم را ماندگار کند و آغاز جدی آن بهانهای برای بقا و دوام آن باشد. چه بسا، بسیاری از مجلات تخصصی و حرفهای ادبی از همین نشریات دانشجویی و ویژهنامههای روزنامهها شروع کردهاند و تا مدتها (چشم حسودشان کور) تا شمارههای زیادی هم منتشر شدهاند.

ادبیات کودک و نوجوان در استان را چگونه ارزیابی و تحلیل می کنید؟
پردازش به عدم تحقق و موفقیت ادبیات کودک و نوجوان به زبان فارسی و نیز کردی در استان به مقالی دیگر نیاز دارد، اما در این مجال میبایست گفت که متأسفانه ادبیات کودک و نوجوان در استان ایلام وضعیت خوب و مناسبی ندارد. یعنی تا به حال اتفاق و جریانی حسابشده و تأثیرگذار در این حوزه رخ نداده است. میتوان گفت که تا کنون برای بالندگی جدی و حرفهای ادبیات کودک و نوجوان در استان اقدامات مناسب و مطلوبی از سوی افراد حقیقی و محافل حقیقی انجام نشده است. شاید تا کنون متولی مناسب برای ادبیات کودک و نوجوان استان پیدا نشده و یا اگر هست با سایر ادارات همسو، چنان به موازیکاری مشغول بودهاند که هدف اصلی را فراموش کردهاند.

مشکل آثار منتشر شده در این حوزه را چه میدانید؟
با بررسی تعداد محدود کتابهای منتشرشده در این حوزه توسط مؤلفان و ناشران ایلامی، آثار یادشده از نظر محتوا و ظاهر، از معیارهای مصوب مشخص و استاندارد کتاب کودک، کم برخوردارند. محتواهای تکراری، بازنویسی ضعیف از ادبیات شفاهی، سوژههای نخنما و گاه بدآموز، تصاویر بولتنی و ضعیف غیرخلاق و کیفیت چاپی نامطلوب، از ویژگیهای کتابهای منتشر شده در حوزه کودک و نوجوان استان ایلام است. شعر و داستان کودک و نوجوان از ویژگیهای خاصی برخوردار است و صرفنظر از انتشار چند عنوان کتاب از علاقهمندان به این حوزه که ذوقی، و با هزینههای شخصی مؤلفان منتشر شدهاند و البته از معیارهای اصولی کتاب کودک کمبهرهاند، نمیتوان به موارد دیگری اشاره کرد. البته جرقههایی از سوی تعدادی از شاعران دهلرانی و ایوانی برای شعر کودک و نوجوان استان ایلام رخ داده و امیدواری در اعتلا و بالندگی آن به وجود آورده است، اما هرگز کافی و مؤثر و تعیینکننده نبوده و به تلاشی جدیتر حرفهایتر و تخصصیتر نیاز است.

دلیل این عدم توفیق چیست؟
شاید مهمترین دلیل در عدم توفیق این جریان، فقدان اراده و برنامهی هدفمند و عدم پذیرش قلبی این شاخه از ادبیات توسط اهالی قلم باشد که پردازش به آن را مهم و مناسب نمیدانند. نبایستی فراموش کرد که مخاطبان ادبیات کودک و نوجوان همان مخاطبان ادبیات بزرگسال در آینده و فردا هستند و ضروری است که با تولید و آفرینش آثار درشتمحتوا و غنی، اندیشه و ذائقهی جامعهی هدف را به خوبی تقویت و پر نمود.
«عبدالحسین رحمتی»، «کیومرث مرادی»، «میثم خورانی» (در زبان کردی کلهری)، «حمید مرادی»، «آمنه مرادی» و «عبدالجبار کاکایی»، از کسانی هستند که در حوزهی ادبیات کودک و نوجوان استان ایلام، تلاش و بر قالب شعر کودک و نوجوان تمرکز داشتهاند.

شما بررسی و آسیبشناسی خوبی از وضعیت ادبیات داستانی در استان ایلام به عمل آوردید. حال به عنوان آخرین سؤال و با توجه به تجربه شما در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، خواستم بپرسم که آیا برای برطرف کردن این آسیبها که مطرح کردید، راه حلی هم دارید؟
بنده در مقالهی «علل تحققنیافتگی شعر فارسی کودک در ایلام (چالشها و راه حلها [1])» به برخی از سؤالات این حوزه پاسخهایی دادهام. لذا برای رونق، تقویت و بالندگی ادبیات کودک و نوجوان در استان ایلام، می توانم موارد زیر را پیشنهاد دهم که انشاءالله موجب رشد، توسعه و پایدارسازی ادبیات کودک و نوجوان در استان شود:
1. ارائهی برنامههای آموزش ادبیات کودک و نوجوان به علاقهمندان توسط اهالی خبره و با سواد؛
2. راهاندازی جدی این بخش در محافل و انجمنهای تخصصی ادبی؛
3. حمایت از آثار تولیدی و تلاش در جهت انتشار و توزیع مناسب و گسترده؛
4. وجود مؤلفههایی چون نقد و بررسی و تحلیل منطقی و منصفانه و آگاهانه؛
5. تقویت و تثبیت ارتباط و تعامل بهتر و نزدیکتر با نشریات کودک و نوجوان و پایگاههای تخصصی؛
6. معرفی، کشف و استعدادیابی در این زمینه؛
7. برگزاری کارگاهها و دورههای آموزشی برای علاقهمندان و اعطای گواهینامه؛
8. بهرهگیری از پتانسیل اداره کل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان ایلام.

و حرف آخر مرتضی حاتمی...
آخر این که به قول ابوسعید ابوالخیر: «چنان باشیم و بمانیم که از ما حکایت کنند.»